จัดการความเศร้าโศกที่ไม่สิ้นสุด เมื่อรักยังอยู่...แต่คนรักเปลี่ยนไป
ความเศร้าโศกเงียบ ๆ – สหายที่ไม่เคยจากไปของภาวะสมองเสื่อม
เมื่อคนที่คุณรักได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น ภาวะการสูญเสียการรู้คิดเล็กน้อย (MCI) และอาการลุกลามไปสู่โรคสมองเสื่อมอื่น ๆ ความรู้สึกสูญเสียและความเศร้าโศกก็เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในชีวิต ความเศร้าโศกนี้ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นครั้งเดียวแล้วจบลง แต่ถูกระบุว่าเป็น "สหายที่อยู่ร่วมกันอย่างต่อเนื่องแต่ซ่อนเร้น" ของภาวะสมองเสื่อม
ในฐานะผู้ดูแล คุณอาจต้องเผชิญกับความรู้สึกสูญเสียอย่างลึกซึ้งและต่อเนื่องตลอดระยะเวลาที่อาการของผู้ป่วยดำเนินไป คุณโศกเศร้าต่อสิ่งที่เกิดขึ้นในชีวิตของผู้ป่วย และโศกเศร้าต่อการสูญเสียที่เกิดขึ้นในชีวิตของคุณเองด้วย
"การสูญเสียที่คลุมเครือ" (Ambiguous Loss) คืออะไร?
การสูญเสียที่คลุมเครือแตกต่างจากการสูญเสียที่เกิดจากความตาย เพราะมันคือการสูญเสียที่ "ไม่มีข้อสรุป" (No Closure) ตราบใดที่คนที่คุณรักยังมีชีวิตอยู่
ผู้ดูแลท่านหนึ่งกล่าวไว้ว่า: "คำว่า 'คลุมเครือ' ช่วยให้ฉันเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้น ฉันยังคงแต่งงานกับภรรยา ฉันรักเธอ แต่ฉันไม่ได้ใช้ชีวิตแบบคู่รักกับเธอเหมือนเดิม ความคลุมเครือคือสิ่งที่ฉันรู้สึกอย่างแท้จริง"
ภาวะสมองเสื่อมทำให้เกิดการสูญเสียที่คลุมเครือในหลายมิติ:
- การสูญเสียเชิงจิตวิทยา: ตัวตนที่คุณเคยรู้จัก ความสามารถในการสื่อสาร และความสัมพันธ์ในแบบเดิมค่อย ๆ หายไป แม้ว่าร่างกายของผู้ป่วยจะยังอยู่ตรงหน้า
- การสูญเสียอนาคต: คุณสูญเสียความฝันและแผนการที่เคยวางไว้ร่วมกันในอนาคต
- การสูญเสียบทบาท: การสูญเสียคู่คิด คู่รัก หรือผู้ที่เคยรับผิดชอบร่วมกันในครอบครัว
- การสูญเสียความใกล้ชิด: ความรู้สึกสูญเสียความผูกพันทางอารมณ์และทางกายภาพในแบบเดิม
การสูญเสียที่คลุมเครือนี้ทำให้ความเศร้าโศกไม่สามารถคลี่คลายได้อย่างสมบูรณ์ตราบเท่าที่ผู้ป่วยยังมีชีวิตอยู่ และความรู้สึกที่ผสมปนเปกันนี้เป็นประสบการณ์ที่พบได้บ่อยและเป็นปกติอย่างยิ่งสำหรับผู้ดูแล
การเดินทางของความเศร้าโศก และ 9 วิธีเยียวยา
ความแปรปรวนในกระบวนการความเศร้าโศก
ความเศร้าโศกเกิดขึ้นในทุกระยะของภาวะสมองเสื่อม และอารมณ์ของคุณจะมีความผันผวนสูงมาก:
- ระยะเริ่มต้น: วันนี้คุณอาจจะเศร้า แต่พรุ่งนี้อาจรู้สึกมีความหวังว่าจะมีวิธีการรักษาใหม่ ๆ ถูกค้นพบ หรืออาจเกิดการปฏิเสธ (Denial) และพยายามเก็บกดความรู้สึก
- ระยะกลาง/ระยะหลัง: คุณอาจยอมรับสถานการณ์และสามารถรับมือได้ดีในบางวัน แต่อีกวันก็อาจท่วมท้นไปด้วยความเศร้า ความโกรธ หรือรู้สึกชา (Numb) ไปเฉย ๆ
ความรู้สึกเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งที่ปกติของการเศร้าโศก แต่หากคุณรู้สึกท่วมท้นอย่างรุนแรง นั่นหมายความว่าคุณกำลังอยู่ภายใต้ความเครียดที่สูงมาก และจำเป็นต้องมองหาการสนับสนุนทางอารมณ์อย่างจริงจัง
9 กลยุทธ์ในการรับมือกับความเศร้าโศก
- ยอมรับความเจ็บปวด (Feel the pain): อนุญาตให้ตัวเองรู้สึกถึงสิ่งที่เกิดขึ้น ไม่ว่าความรู้สึกนั้นจะซับซ้อนแค่ไหน การปฏิเสธจะยิ่งทำให้ความเจ็บปวดรุนแรงและยืดเยื้อขึ้น
- ระบายความตึงเครียด (Relieve Tension): การร้องไห้เป็นกลไกบำบัด ปล่อยให้น้ำตาช่วยบรรเทาความเจ็บปวดภายใน การระบายความตึงเครียดด้วยวิธีอื่น เช่น การตะโกนหรือชกหมอนก็ช่วยได้ แต่ต้องระมัดระวังให้ผู้ป่วยปลอดภัยและไม่ได้ยินเสียงนั้น
- พูดคุยเพื่อแบ่งปัน (Talk): การแบ่งปันความเจ็บปวดจะช่วยลดทอนมันลงได้ ควรพูดคุยกับบุคคลภายนอกครอบครัว เช่น ที่ปรึกษา ผู้ให้คำปรึกษา หรือเพื่อนที่ไว้ใจ การเข้าร่วมกลุ่มสนับสนุนของสมาคมผู้ป่วยสมองเสื่อม (Alzheimer Society Support Group) จะช่วยให้คุณได้พูดคุยกับผู้ที่ผ่านประสบการณ์คล้ายกัน
- เขียนบันทึก (Keep a Journal): บันทึกคือพื้นที่ส่วนตัวที่คุณสามารถเขียนทุกอย่างได้ ทั้งความปรารถนาที่ไม่สมหวัง ความรู้สึกผิด ความโกรธ หรือความคิดอื่น ๆ มันเป็นพื้นที่ที่คุณสามารถสำรวจความคับข้องใจโดยไม่มีใครขัดจังหวะ
- คำนึงถึงความต้องการของตนเอง (Consider your own needs): การหยุดพักเป็นประจำจะช่วยให้คุณเชื่อมต่อกับโลกภายนอกและนำความสุขกลับมาสู่ชีวิต การผ่อนคลายง่าย ๆ ด้วยการจิบชาหรือพูดคุยกับเพื่อนทางโทรศัพท์ก็ช่วยฟื้นฟูพลังงานและจัดการอารมณ์ได้
- ค้นหาความสบายใจ (Find Comfort): แต่ละคนมีวิธีค้นหาความสบายใจที่แตกต่างกัน สำหรับหลายคน ความสบายใจจะอยู่ในพิธีกรรมทางศาสนา การสวดมนต์ การทำสมาธิ หรือกิจกรรมที่ช่วยให้จิตใจสงบ
- พิจารณาการตัดสินใจอย่างรอบคอบ (Think Carefully): หากมีขั้นตอนสำคัญที่ต้องตัดสินใจ ควรสำรวจทางเลือกทั้งหมดอย่างถี่ถ้วน การพยายามตัดสินใจเรื่องใหญ่ในขณะที่อารมณ์อ่อนไหวอาจนำไปสู่ข้อผิดพลาดได้
- เมตตาต่อตัวเอง (Be Kind to Yourself): อดทนกับความรู้สึกของตัวเอง พยายามรักษาสมดุลระหว่างด้านที่สุขและด้านที่เศร้า หรือด้านที่โกรธและด้านที่สงบ
- เรียนรู้ที่จะหัวเราะอีกครั้ง (Learn to Laugh Again): ค้นพบอารมณ์ขันของคุณใหม่ ดูหนังตลก อ่านการ์ตูน หรือใช้เวลากับเพื่อนที่ทำให้คุณหัวเราะได้
สำคัญ: ผู้ดูแลมักเผชิญกับภาวะซึมเศร้า ซึ่งไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องหลีกเลี่ยงไม่ได้ ภาวะซึมเศร้าสามารถรักษาได้ หากคุณกังวลเกี่ยวกับภาวะซึมเศร้า ให้ปรึกษาแพทย์ของคุณทันที
การโศกเศร้าในวาระสุดท้าย และแหล่งความช่วยเหลือ
ความเศร้าโศกในระยะสุดท้ายของภาวะสมองเสื่อม
เมื่อผู้ป่วยเข้าสู่ระยะสุดท้ายของภาวะสมองเสื่อม ความสามารถในการจดจำหรือสื่อสารกับคุณอาจหายไป ซึ่งเป็นความเจ็บปวดอย่างยิ่ง แม้ว่าผู้ป่วยจะยังคงมีชีวิตอยู่ คุณก็อาจรู้สึกว่าพวกเขาไม่อยู่ตรงนั้น (Sense of Absence) เพราะความสัมพันธ์ในรูปแบบเดิมใกล้จะสิ้นสุดลงแล้ว แต่คุณไม่สามารถโศกเศร้ากับการตายได้อย่างเต็มที่เพราะพวกเขายังมีชีวิตอยู่
ในช่วงเวลานี้ การทำเพียงแค่นั่งอยู่ด้วยกัน จับมือ หรือโอบแขนรอบตัวผู้ป่วย อาจมอบความสบายใจให้กับคุณทั้งคู่ นอกจากนี้ การระลึกว่าคุณได้ทำทุกอย่างเท่าที่ทำได้แล้วก็จะช่วยบรรเทาความรู้สึกได้
ปฏิกิริยาทางอารมณ์หลังความตาย
สำหรับผู้ดูแลบางคน อาจรู้สึกว่าได้โศกเศร้ากับการสูญเสียตัวตนของผู้ป่วยมานานจนความรู้สึกเศร้าโศกไม่รุนแรงนักเมื่อผู้ป่วยเสียชีวิตจริง แต่สำหรับคนอื่น ๆ อาจเผชิญกับปฏิกิริยาทางอารมณ์ที่หลากหลาย:
- ความรู้สึกชา
- การปฏิเสธสถานการณ์
- อาการช็อกและความเจ็บปวด แม้ว่าการตายจะถูกคาดหวังไว้แล้ว
- ความโล่งใจ ทั้งต่อผู้ป่วยและตัวผู้ดูแลเอง
- ความรู้สึกผิด
- ความเศร้าอย่างรุนแรง
- ความรู้สึกโดดเดี่ยว
- ความรู้สึกว่าชีวิตขาดเป้าหมาย (Lack of purpose)
ความรู้สึกเหล่านี้เป็นเรื่องปกติและอาจเกิดขึ้นเป็นเวลานาน หากคุณรู้สึกว่าช่องว่างในชีวิตใหญ่เกินไป และอาการซึมเศร้าหรือวิตกกังวลรุนแรง ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ แม้ว่าการเสียชีวิตจะเป็นเรื่องที่คาดหวังได้ แต่คุณยังควรหลีกเลี่ยงการตัดสินใจครั้งใหญ่ในช่วงหลายเดือนแรกที่ยังรู้สึกเปราะบางหรือช็อกอยู่
แหล่งข้อมูลและความช่วยเหลือเพิ่มเติม
คุณไม่จำเป็นต้องเผชิญกับความเศร้าโศกนี้เพียงลำพัง มีทรัพยากรออนไลน์และหน่วยงานที่สามารถให้ความช่วยเหลือได้:
- MyGrief.ca: ทรัพยากรออนไลน์ที่ช่วยให้คุณเข้าใจความเศร้าโศกและรับมือกับปัญหาที่ยากลำบาก
- Living and transforming with loss & grief: คู่มือที่สร้างขึ้นโดยกลุ่มผู้ป่วยและผู้ดูแลเอง สำหรับผู้ที่มีภาวะการรู้คิดถดถอยระยะเริ่มต้นและคู่ชีวิต
- AboutGrief.ca: ข้อมูลและทรัพยากรที่สนับสนุนผู้ที่เผชิญกับความเศร้าโศก
ที่มาของข้อมูล: Managing ambiguous loss and grief | Alzheimer Society of Canada (https://alzheimer.ca/en/help-information/im-caring-person-living-dementia/managing-ambiguous-loss-grief)
